’t Schrijverke 2008 Hoofdstuk 1
Zo, hoofdstuk 1 is af (voor zover ik iets 'af' kan vinden en als er een redactieronde over heen gaat kan er nog veel veranderen en het kan zijn dat ik uiteindelijk vind dat er teveel wordt weggegeven en dan verhuis ik weer een en ander). Het heeft nu een andere titel, die niet alleen verwijst naar de beginscčnes, maar ook naar de manier waarop het verteld wordt: het is een opeenvolging van personages. In de komende vijf hoofdstukken zal ik aan de hand van de hier geďntroduceerde personages in vier versies het verhaal vertellen. De oorspronkelijke titel 'Moderne techniek' is verhuisd naar Hoofdstuk 2, waarin aan de hand van Cees Gommers, alias Kiske de Mug, de hoofdpersoon is. In Hoofdstuk 3 'Spaarpunten' zal dat Mieke Gommers zijn. In Hoofdstuk 4 (nog titelloos) is dat Leon Gommers, in Hoofdstuk 5 Philip Antonissen en in het slothoofdstuk komt de Franse vrachtwagenchauffeur Felix Potin (ja, ik weet dat dat een Franse supermarktketen is/was), met wie alles is begonnen, weer terug. Het wordt geen kwestie van het verhaal helemaal opnieuw vertellen. Elk hoofdstuk begint en eindigt later in de vertelde tijd en zal de hiaten aanvullen in het verhaal van de anderen. Zo eindigt Hoofdstuk 2 bij de laatste en definitieve ruzie tussen Cees en zijn zoon Leon, Hoofdstuk 3 bij de ontdekking dat de Daf is verdwenen, Hoofdstuk 4 bij Leon die zijn verantwoordelijkheid probeert te ontlopen, Hoofdstuk 5 bij Philip Antonissen aan het eind van de winter en Hoofdstuk 6 met Felix Potin die Zundert wéér in een verkeersopstopping terecht komt. Voor de personages gebruik ik nu echt Zundertse namen, zoals zoals Gommers, Antonissen, Romme, Jochems, Van Tichelt, Van Oers, Brosens, Herreijgers en Dictus. Het zal kunnen zijn dat ik daarvan uiteindelijk afwijk. Je weet nooit wie zich negatief aangesproken voelt.
Hoofdstuk 1 File
‘Putain Hollandais,’ sakkerde Felix Potin en tikte ongeduldig met zijn trouwring op het bakelieten stuur van zijn vrachtwagen. Recht voor hem deed een Daftruck volgeladen met personenautootjes poging na poging het Zundertse Oranjeplein op te rijden. De chauffeur kon de bocht niet maken omdat er een slordig geparkeerde zwarte Opel Kapitän in de weg stond. De in de was gezette personenauto’s op de oplegger huppelden zacht op de veren, als ongedurige kinderen die de Efteling in de verte zien naderen.
Prachtige trucks, die wagens van Daf, maar hij zou er zijn Volvo nooit voor willen inruilen. Als je eenmaal aan iets gewend bent… Allez, schuif die nazibak toch gewoon opzij, dacht hij, als je zo lomp parkeert dan verdien je het dat harde werkers zoals vrachtwagenchauffeurs krasjes op de lak maken. Of het hele ding in elkaar reden. Hij zou niet aarzelen, er waren er maar genoeg die van hem een lesje hadden gekregen. Even aantikken, of de wagen dwars ervoor gooien… en als ze een grote mond hadden lag de krik achter zijn stoel klaar. Ook die had hij wel eens gebruikt, al was hij geschrokken van het resultaat. Eventjes maar. Felix was geen man om ergens lang mee te tobben.
‘Merde! Moet ik het soms komen voordoen,’ gromde hij, toen de Daf weer verkeerd instuurde. Hier werd hij zo schijtziek van. De personenauto’s konden zich nog snel om de sukkelaar heen wurmen, maar met een vrachtwagen kon je dat wel vergeten en inmiddels stond het verkeer in beide richtingen muurvast. Hij zoog iets onbestemds uit de kies links achterin zijn bovenkaak. Dat kloppende kreng hield hem al een week uit zijn slaap. In zijn zijspiegels zag hij achter zich een file ontstaan. ‘Bouchon, bouchon,’ mompelde hij. Vanaf Rotterdam was het al prijs. Het duurde eerst uren voor hij in de haven ingeladen was en daarna mistte het bij Prinsenbeek, er waren opstoppingen bij de rotonde Breda, bij Rijsbergen had hij bijna twee zwalkende schoolkinderen die met losse handen fietsten voor zijn wielen, bij de honderden wegrestaurants langs de hele route voegde de ene vrachtwagen na de ander in en uit... En dan moest hij Antwerpen en Brussel nog passeren en dan begon het hele circus bij de grensposten Mons en Valenciennes nog een keer. Waarschijnlijk werd het midden in de nacht aankomen in Auvers, in het galmende huis. Hij haatte dat, midden in de nacht aankomen. Het huis koud, zijn vrouw al in bed met beschuldigende krulspelden in haar haar, haar nachtjapon als onneembare vesting om haar lijf, de hond jankend in het hok buiten, de buren de andere ochtend chagrijnig omdat ze wakker waren geworden van zijn truck.
Opschieten was onmogelijk op de E-10, die zich na Breda door elk boerenhol van Nederland en België leek te slingeren, onveilig gemaakt door de lokale mafketels.
Felix claxonneerde naar de plaatselijke vertegenwoordiger van het soort, een broodmager mannetje op het trottoir rechts dat al de hele tijd gefixeerd was op de auto’s die afgeleverd werden en dat natuurlijk pas overstak op het moment dat Felix gas gaf. Allemachtig, sukkel, nog nooit een auto van dichtbij gezien? De remmen sisten venijnig en schudden de cabine heen en weer. Verontwaardigd drukte hij zijn claxon in, maar dat gaf niet genoeg voldoening. Om zijn verontwaardiging, woede en frustratie kracht bij te zetten nam Potin de moeite zijn raam open te draaien en er ‘salope, cochon,’ achteraan te slingeren.
Zelfs dat luchtte niet op.
De Volvo maakte snelheid. Op naar de grenspost in Wernhout. De papieren voor de grensformaliteiten lagen naast hem klaar. En dan maar hopen dat het niet te druk was, met een beetje pech werden de kantoren gesloten voor hij geholpen werd. Anderhalf uur bij de grens wachten tot zijn vracht ingeklaard was, dat was geen uitzondering. Kon hij weer in zijn cabine slapen. Het ergste vond hij dat het in ieder geval weer Nederlands eten zou worden vandaag en hij haatte Nederlands eten. Eigenlijk haatte hij heel Nederland met alle Nederlanders erbij en vooral die uit Zundert.
Felix Potin huiverde. Het was bar koud voor halverwege de novembermaand. Hij voelde aan zijn wang en zoog een vieze smaak uit zijn kies. Merde. De winter van 62/63 beloofde niet veel goeds. Hij liet een keiharde scheet en snoof vergenoegd zijn eigen geur op. Zo. Dat was tenminste Frans eten geweest.
*
Cees Gommers was allesbehalve een zwijn, klein, tenger en breekbaar als hij was. Iel zou hij zichzelf nooit genoemd hebben — wat overigens iedereen in het dorp wél deed. In zijn gezicht noemden ze hem Kiske, Keesje. Achter zijn rug werd daar sinds de bewaarschool ‘de Mug’ achter geplakt. Nou ja, recht in zijn gezicht ook wel. Hij zag er net zo doorschijnend, breekbaar en nerveus zoemend uit, met zijn dunne ledematen, het schrale nekje, zijn hoge stemmetje en de včr-uiteenstaande, enigszins puilende grijze ogen. De overeenkomst met het insect werd versterkt door zijn vroeg ingezette kaalheid, die de roze schedel door de vastgeplakte haren heen zichtbaar maakte.
Dus al sprak Kiske de Mug amper Frans, hij wist heel goed wanneer hij werd uitgescholden of gepest. De keren dat hij op school aan zijn kraag aan de kapstok was opgehangen, zijn plaaggeesten net buiten het bereik van zijn machteloos schoppende voeten, waren ontelbaar. De achteloze duwen in zijn rug als hij net over een regenplas stapte en voorover ging, de tekeningen op het schoolbord, het gezoem op het schoolplein, het gesmiespel achter hem in de kerk. Niet de taal der liefde is universeel, maar de intonatie van het scheldwoord.
Hij had de schurft aan dat chauffeursvolk dat rochelend en fluimend het dorp passeerde, de straat voor zijn huis kapot reed, verantwoordelijk was voor de barsten in de muren van zijn huis, de lucht verpestte met zwarte roetwolken, de vrachtwagens lomp op de parallelwegen voor de wegrestaurants parkeerde, zich daar bezweet en stinkend volvrat – voor het instappen vol zelfvertrouwen tegen een boom piste – en met onverschillige arrogante kop letterlijk en figuurlijk op hem neer keek en smerige opmerkingen naar de Zundertse meisjes maakte. Maar ja. Hij stond alleen in zijn afkeer. Het dorp was er van afhankelijk, van het vrachtverkeer.
Hij rechtte zijn schouders alsof hij daarmee de smerige woorden van zich af kon laten glijden en stak over naar het Oranjeplein. Daar werd zijn auto inmiddels voorzichtig van de trailer gereden. Zíjn auto. Een Daf 750. Rood, met een wit dak. Nu nog onder een dikke laag bruinig was die de lak beschermd had op het opslagterrein van de fabriek in Eindhoven, maar straks een blinkend voorbeeld van moderne techniek. Goed, het was geen Kapitän zoals de steeds schots en scheef geparkeerde auto van de dokter die daar op het plein stond en ook geen Chevrolet als van de burgemeester. Maar een eigen gloednieuw aangeschafte ‘luuks-waoge’, zoals ze in Zundert zeiden, was nog steeds iets bijzonders. Hoeveel verlangen en afgunst zat er niet in dat woord: een luxe auto. Moet je je voorstellen, de luxe een auto te hebben alleen maar om mee te rijden en verder niets. Hem zou je niet in zijn zondags pak in de cabine van een bestelwagen of een pick-up zien zitten, zoals je soms hele gezinnen op weg naar de kerk zag. Nee, een echte personenwagen. Een vierzitter. Een sedan, met een kofferbak. Een nieuwe. Zonder olievlekken op de bekleding, zonder zaagsel en roestige spijkers op de vloermatten of meel tegen de ruiten. Een luxe wagen. Geen stinkende vrachtwagen, zoals die van die etter van een Fransoos, waarvan je al vuil werd als je ernaar keek.
‘En, Kiske? Tevreeje?’ Sjef Romme was uit de garage aan de overkant van het plein komen lopen en kwam naast hem staan.
Cees Gommers zei niets. Zo vaak had hij de afgelopen maanden al staan kijken naar de auto’s die op het plein werden afgeleverd… Zo vaak had hij al bij Romme in de garage in een nieuwe Daf gezeten en de geur van het maagdelijke skai zo diep geďnhaleerd dat het leek alsof dat hij er dronken van werd… Hij wist even niet wat te zeggen en liep gloeiend van trots om zijn aanstaande bezit heen. Oh, het moment dat hij voor het eerst de sleutel in het contact kon steken om de motor te horen… Hij liet de auto veren door op het spatbord te duwen en trapte tegen de banden. Romme bekeek het met een ironische grijns. Ze waren allemaal hetzelfde, die kerels. Er was er nog nooit een auto teruggestuurd omdat hij niet goed terugveerde of omdat de banden niet lekker schopten.
‘Gin spijt da’ ge gin Daffodieleke het besteld? Of intje meej mir luuks?’ Uit een vettig pakje bood hij Cees Gommers een sigaret aan.
‘Nee, geen Chief Whip op mijn lip,’ probeerde die een grapje terwijl hij de met plakkerige was besmeurde handen aan zijn zakdoek afveegde.
‘Dan nie, mooie meneer,’ mompelde Sjef binnensmonds. Hij had een afkeer van mensen die hun afkomst verloochenden en grootsig begonnen te doen, zoals dat in Zundert noemden. Kiske had bij hem in de klas gezeten, dus hij kon gewoon tegen hem doen zonder Hollands te praten. Sjef had al die jaren geleden nooit aan het treiteren meegedaan, net zoals hij nu de dorpsroddels aan de anderen liet. Dat kinderachtige gedoe interesseerde hem niet. Inmiddels was zijn vriendelijke houding meer ingegeven door berekening dan uit nostalgie. Zijn vader had hem geleerd dat aan iedereen viel te verdienen en kijk, nu was Gommers een klant. Voor hetzelfde geld had hij een Fordje gekocht, bij zijn neef. ‘Kom d’overmorgen mar trug. Dan is-tie gepoetst en he’k de papieren.’ Hij draaide zich om en liep terug naar de werkplaats aan de overkant van de straat. De sympathie van een middenstander is afhankelijk van hoeveel hij aan je kan verdienen, zeker in Zundert, en aan het goedkoopste, uitlopende model Daf was dat niet veel. De kinderziektes waren eruit. Vroeger legde hij er met zijn broer aan de lopende band nieuwe motoren en Variomatics in, op kosten van het fabriek. Maar Kiske de Mug was zuinig op zijn spullen, die zou zich wel keurig aan het schema van zijn onderhoudsboekje houden en om de drie maanden voor de deur staan.
Sjef wachtte ongeduldig tot er een gat viel in de langzame trein van vrachtwagens en hij kon oversteken. Steeds meer luxe wagens ertussen, het leken er met de dag meer te worden. Volgend jaar verwachtten ze al de miljoenste auto in Nederland. Een miljóen, moet je je voorstellen... En in Frankrijk zouden het er nog meer zijn en dan al die Belgen die naar het dorp kwamen voor de boodschappen. Die tweede benzinepomp waar zijn broer het altijd over had, dat was misschien eens een goed idee, hier aan de weg naar België.
Cees Gommers keek nog één keer om naar zijn Daf en zette op huis aan. Er was een gure oostenwind opgekomen, die recht in zijn gezicht blies tot zijn ogen traanden, en die de Molenstraat nog langer maakte dan hij al was. Hij leek het niet te voelen. Jazeker, Kiske Gommers was vanaf overmorgen, 18 november 1962, een meneer.
Wie hebben er allemaal een auto in Zundert, zong hij zichzelf voor. De burgemeester, de notaris, de dokter, een handvol middenstanders en... oja, Cees Gommers.
Nooit meer op de bus wachten.
Nooit meer met de fiets naar het seminarie op Wernhoutsburg.
Nooit meer met zware tassen lopen.
Voortaan zijn hand opsteken naar de tegemoetkomende notaris (hij moest zich bedwingen het gebaar niet alvast te oefenen).
Op zondagmiddag vers brood halen in België.
In het voorjaar thuiskomen van de Keukenhof met een bloemenslinger op de motorkap.
‘Nee, ik was in de buurt en ik dacht, eens kijken hoe het gaat,’ zeggen tegen zijn zus in Emmerich. Alleen om haar stomverbaasde gezicht te kunnen zien als hij kwam voorrijden in een blinkende nieuwe auto, wilde hij haar wel vergeven dat ze met een mof getrouwd was.
Terwijl rukwinden hem af en toe omver stompten zoals vroeger de grotere jongens op het schoolplein, bleef hij de reeks voordelen opzeggen als een rozenhoedje, en probeerde daarbij beelden van verraste gezichten op te roepen. Alles om dat nare gevoel uit zijn lijf te krijgen, alles om te proberen de grauwsluier van die scheldende Fransoos weg te vagen. Die mocht het niet verpesten. Zo’n nietszeggend figuur mocht hem zijn feestelijke dag niet afnemen. Dit was zíjn dag, dit was de dag waar hij jaren naartoe had geleefd. Maar het schalde continu door de geopende ramen van zijn autootje tijdens een gefantaseerde zomerrit: cochon!, salope!, cochon!… Vanaf het Oranjeplein – kunstlederen bekleding – langs Zaal Victoria – kruissnelheid is topsnelheid – het postkantoor – moderne techniek zonder schakelen – de Spar – ruimte voor vier volwassenen – tot aan de tuinpoort toe. Bij elke stap.
*
Wat een wind, dacht Mieke Gommers. Waar komt die wind opeens vandaan? Ze stond al een tijdje naar buiten te staren, ondertussen zacht over de rug van haar rechterhand wrijvend. De jaren in het huishouden, thuis en aan de overkant bij de notaris, hadden hun sporen achtergelaten. De huid van haar handen, jarenlang ontvet door groene zeep en uitgebeten door bleekwater, voelde als schuurpapier, droog en schilferig. Werkhanden. Dat was niets bijzonders, maar nu was het net alsof er naalden in haar vel werden gestoken, alsof er een craquelé over lag als de gebarsten ijskorst op een plas water in de ochtend. Het was die koude droge lucht van vandaag. De radio hield sneeuw de komende dagen. En dat niet alleen. Vorst. Storm. De vitrage bewoog zacht in de windstoten die door de kieren bliezen. Een paar overgebleven herfstbladeren raasden door de Molenstraat. Meneer pastoor kwam voorbij, zijn hand op zijn hoed, voorover in de wind. Hij deed haar aan een schilderij van Margritte denken. Ze schaamde zich meteen voor de gedachte. Waarom? Hij kon haar niet eens zien en, ach, op straat was het ook maar een mens die op weg naar huis tegen de wind in moest lopen.
Ze zuchtte. Het was maar goed dat Cees er nog niet was. Er zat bezoek aan de keukentafel dat hem niet zou bevallen. Ze wist dat het problemen zou opleveren toen de jongens lachend samen binnenkwamen. Moeder Maria van God, toch niet díe?
‘Leon,’ had ze uitgeroepen, ‘Leon, wat doe je nou.’ Hij keek haar verbaasd aan en toen ze zijn blozende wangen zag en zijn vrolijke gezicht brak haar hart. Ze herstelde zich snel. ‘Je weet toch dat je je voeten moet vegen!’ Hoe lang was het nu al geleden dat ze hem had horen lachen? Als baby lachte hij naar alles wat hij zag, maar toen hij eenmaal naar school ging werd de lach van zijn gezicht geveegd samen met de snotpieken onder zijn neus en de modder op zijn knieën. Hij speelde nooit buiten, maar zat binnen, verzonken in boeken. ‘Hij verleest zijn verstand,’ zei haar moeder altijd misprijzend als ze de stapel bibliotheekboeken op tafel zag liggen.
De jongen die achter Leon was binnengekomen stelde zich netjes aan haar voor. ‘Ik weet wie je bent, jongen, ik ken je wel,’ zei Mieke, ‘ga maar aan tafel zitten, ik heb warme melk staan. Wil je er anijs in?’ Anijs, wat zei ze nu weer… Alsof het zondag was. De jongen had een vriendelijke uitstraling. Een stevige hand voor zo’n manneke nog. Een stevige kerel. Hij leek op zijn vader. En dat evenbeeld van alles wat voor Cees Gommer vies en voos was zat nu bij haar binnen. Ach Leon mijn lieve jongen toch, zei ze onhoorbaar, ach jongen toch, wat doe je nu weer?
Ze was naar de kamer gegaan om bij te komen van de schrik. Ze hoopte dat ze dagdroomde, dat haar eigen wens dat Leon vrienden maakte met haar aan de haal was gegaan. Maar toen ze terugliep zat hij er nog steeds, alsof het de normaalste zaak van de wereld was. En eigenlijk was het dat ook, twee jongens die samen naar Breda fietsten naar de HBS en daarna samen hun huiswerk maakten, als excuus om de dag door te nemen en elkaar te overtreffen in verhalen hoe potsierlijk de leraren waren en hoe vervelend de lessen. En hoe ze daar dan van genoten.
De jongen was goed gekleed, zonder enig zichtbaar verstelwerk in zijn kleren. Hij was vriendelijk en beleefd, zonder de neerbuigendheid of arrogantie die diens vader onuitstaanbaar maakte. Hij vulde kalm het verhaal aan van Leon, die enthousiast vertelde dat de rugwind zo sterk was dat ze hele stukken amper hoefden te trappen. Ze glimlachte en zei ze verder moesten gaan met hun werk, dat ze hen met rust zou laten en ging terug naar de woonkamer.
Mieke gooide voorzichtig, zonder te stuiven, wat kolen in de kachel om het vuur aan het branden te houden. Het vuur brandend houden zonder te stuiven, daar was ze goed in geworden. Cees had zijn warme jas niet aan, straks vatte hij nog een kou. Hij was al de hele dag onrustig geweest en vloog naar buiten toen de zware oplegger beladen met Dafs voor het huis inhield en grommend weer optrok. Een van die auto’s was voor hen.
Een auto. Ze vond zichzelf niet iemand voor een auto. Wat moest je met een auto. Ze hadden de Spar aan de rechterkant en de groenteboer aan de andere. De slager en de bakker aan de overkant van de straat, de bioscoop vlakbij en de kerk was een minuut lopen. De grens, waar Cees bij de paters werkte, was maar acht kilometer verderop. Vroeger had hij wel grotere afstanden gefietst, toen reed hij naar de mulo in Breda. Elke dag. Door weer en wind. Zo had ze hem voor het eerst gezien, met zijn boekentas achterop, als hij door Rijsbergen fietste waar ze geboren en opgegroeid was. Op weg naar Breda of op weg naar Zundert. Ze was voor de vastberaden trek op zijn gezicht gevallen en het enorme tempo waarmee hij de pedalen draaide. Daar fietste iemand met een doel en daar zou hij zich door niemand vanaf laten brengen. Ze was bij hem achterop gesprongen. Letterlijk. En figuurlijk. Cees had sindsdien het tempo en de richting bepaald en toen hij bepaalde dat er een auto moest komen zou er een auto komen. Ze schaamde zich er eigenlijk voor. Meneer de notaris had een auto. Hoe kon de conciërge van de paters van Wernhoutsburg dan ook een auto hebben. Het was boven hun stand. Ze hadden er bijna vijf jaar voor kromgelegen, Mieke had zich bijna elk pleziertje moeten ontzeggen, Leon droeg de afgedragen kleren van de kinderen van haar zus, hij reed op een tweedehands fiets naar Breda. En dan waren ze er nog niet. De verzekering kwam er nog bij en wat kostte benzine wel niet en de wegenbelasting en het onderhoud.
Meestal begreep ze haar man wel, maar dit, dit ontging haar. Een auto. Dat mensen telefoon namen, dat snapte ze wel. En een televisie, ze zou graag een televisie hebben. Maar een auto? Wat moesten ze toch met een auto. En het leek wel of de hele wereld er een wilde. De laatste jaren was het steeds drukker geworden in de Molenstraat. Ze zag het aan haar vitrage. Al een paar weken na de voorjaarsschoonmaak begon die alweer te vergrauwen, daar kon geen poppetje blauw tegenop. Vooral de rijen vrachtwagens die in wolken roet door de straat rolden in de vakanties, als je soms wel vijf minuten moest wachten voor je kon oversteken. En het huis dreunde tot op de fundamenten. Ze hoorde het ’s nachts vaak zuchten en kreunen, als het krakend van de jicht zich langzaam weer in de oude vorm trok.
Cees was in dit huis geboren, zoals daarvoor zijn vader en diens opa, en toch had hij het erover om het af te breken. Die ouwe troep van meer dan tweehonderd jaar, wat moest je ermee, zei hij. Als hij kon zou hij er een mooi modern huis voor terugzetten, met gasgestookte kachels, op dat aardgas waar iedereen het al een paar jaar over had. Via de paters kon hij gemakkelijker een lening bij de Boerenleenbank krijgen. Ze hadden hem ook al geholpen met de koop van de auto.
Als het aan Cees lag werd heel Zundert afgebroken en vervangen door nieuwbouw.
Daar was Cees. Hij liep met zijn hand op zijn hoofd alsof hij zijn haar als een onwillig hoofddeksel wilde bedwingen. Mieke Gommers zuchtte. Dit werd niet prettig.
*
Leon Gommers was graag in de keuken. Hij hield van het snorren van het deksel op de pan met stoofvlees. Hij hield van het roodgeruite zeil met het kersmotief op de keukentafel, dat er al zo lang lag als hij zich in zijn veertienjarige leven kon herinneren. Hij hield ervan hoe de lamp een scherp afgesneden cirkel van licht op de tafel wierp. Hij hield van de trompe d’oeil in het geometrische motief in de tegels op de vloer. Hij hield van de boerenbonte gordijnen en van het uitzicht op de tuin met de hoge bomen waarin een ekster een slordig nest had gemaakt. Hij hield van de beslagen ruiten omdat hij er poppetjes op kon tekenen. Hij hield van de geur van een schenkel die stond te trekken voor de bouillon. Hij hield van de onduidelijke bezigheden van zijn moeder: het rinkelen van de ruitjes als ze de keukenkastjes opende, het gerommel met de aslade bij het fornuis, het tikken van de pook, het onverstaanbare gemompel als ze nadacht, het zachte schuiven van haar pantoffels op de vloer.
De keuken was van begin af aan net zozeer zijn domein geweest als het hare. De eerste jaren was hij nooit van haar zijde geweken. Op een van de schaarse kinderfoto’s die er van hem waren – gemaakt door tante Toos die nu onbereikbaar ver in Duitsland woonde en waarover niet meer gepraat mocht worden omdat ze onuitsprekelijks gedaan had – zat hij aan haar voeten in de keuken, onder het aanrecht waar hij haar niet voor de voeten liep, met een nylonkous om zijn nek. De gronderige lucht van aardappels als hij het gootsteenkastje opentrok bracht het geborgen gevoel onmiddellijk terug. Als ze aan de keukentafel zat, de aardappelen te schillen of koffie te drinken met een buurvrouw, dan legde hij een kussen onder tafel en viel aan haar voeten in slaap, terwijl zijn hand over de gladde kousen over haar kuit gleed.
En later genoot Leon van haar verstolen goedkeurende blikken als ze hem bezig zag met zijn huiswerk en hij genoot van de hapjes die ze soms op een schoteltje naast hem zette: de garde bedekt met cakebeslag, een balletje gekruid rauw gehakt, een boterham met een dikke laag wit reuzel met suiker. En van de warmte genoot hij, nu de naderende winter de rest van huis al had doen verkillen en de kachel in de kamer overdag alleen zwakjes mocht gloeien. De keuken, met de geurige warmte, waar de geluiden van buitenaf gedempt doorklonken, dat was zijn moeder; de woonkamer, met de radio, de krant en het passerende vrachtverkeer, dat was zijn vader.
Het was dus logisch dat Philip Antonissen en hij in de keuken aan hun huiswerk gingen werken en niet in de stille, maar kille woonkamer. Zijn moeder had de keukentafel leeggeruimd zodat ze aan hun Frans konden werken, daarna was ze bijna onhoorbaar verdwenen, alsof ze het plechtige moment extra luister wilde bijzetten: de populairste jongen van zijn jaar zat bij hem thuis zijn Frans te maken. Iets waar veel jongens van droomden, maar iets waarvan Leon Gommers nooit gedacht had dat het hem zou overkomen. Op de Sint Aloysiusschool al wilde iedereen bij Philip in het gevlei komen. Philip was een uitblinker, in alles. Als er teams werden gekozen bij de gymles was hij aanvoerder. Het maakte niet uit wat voor sport er gespeeld werd, hij miste nooit. Leon met zijn schokkerige motoriek bleef altijd over bij het kiezen. Bij trefbal kreeg hij eens een bal in zijn maag die zo hard aankwam dat hij van de schrik had hij overgegeven, wat hem de bijnaam ’t Kwakske had bezorgd.
Philip had geen bijnaam, hij speelde de hoofdrol in de schoolmusical en kreeg als misdienaar na afloop van een trouwmis de meeste fooien. Als de man van de Boerenleenbank in de klas kwam, had Philip als eerste zijn spaarkaart vol. Zijn cijfers waren niet zo goed als die van Leon, maar door zijn opgeruimde zonnige natuur en zijn houding die soms wat arrogant overkwam – aandacht verwent – was hij het middelpunt van de klas. Elk schooljaar weer. En in Breda op de hbs ging dat gewoon weer door.
Leon had gehoopt met een schone lei te kunnen beginnen op de hbs in Breda, maar de andere jongens uit Zundert uit de groep die naar Breda fietsten hadden Kiske de Mug achterop hun bagagedrager meegenomen. Voor de herfstvakantie van het eerste jaar wist iedereen op school, of ze nu uit Breda, of de omliggende dorpen Rijsbergen, Prinsenbeek, Bavel of Teteringen kwamen, wie ’t Kwakske was en wie zijn vader was. Tot aan de hoogste klassen.
En toch zat Philip Antonissen nu bij hem in de keuken. Ze waren vandaag de enige twee die twee uur eerder uit waren. Philip had hem eerst met weerzin aangekeken toen ze de schoolpoort uitreden, maar voor ze Breda uit waren raakten ze in een gesprek, dat bij Zundert nog niet was afgelopen. Vlak voor ze het dorp inreden had hij gevraagd of hij bij Leon zijn huiswerk kon maken. ‘Da’s goed,’ had Leon geantwoord, alsof het de normaalste zaak van de wereld was. En dat was het ook. En daarvan genoot Leon Gommers ook.
De jongens schrokken op van een flinke klap buiten. Leon sprong op en veegde de condens van het keukenraam af. Philip kwam naast hem staan en maakte het wak groter met een over zijn linkerhand getrokken mouw. Het was Leons vader die thuis was gekomen en nu in gevecht was met de nieuwe poort die hun tuin van de steeg afsloot. Het was een oneerlijke strijd, de wind speelde vals door langs alle kanten langs de poort te wervelen. De grote houten poort werkte als een zeil, nee, als een onbestuurbare vlieger, met Kiske de Mug als belachelijke staart er achteraan wapperend. Leon keek snel opzij en zag een geamuseerde glimlach op Philips mond. Beschaamd bezag Leon zijn vader in het dunne beige jasje, het gezwollen rode hoofd met de haarslierten die voor zijn ogen waaiden. Dit was toch geen man om als vader te hebben? Hij wist niet of hij in lachen of huilen moest uitbarsten, of dat hij naar buiten moest gaan om hem te helpen. Leon was er sterk genoeg voor. Hij leek amper op zijn vader, met de compacte gespierde bouw van zijn moeder, met sluik zwart haar, dikke donkere wenkbrauwen en dikke vlezige lippen. Alleen zijn teint, de kleur van de uitlopers aan de aardappelen die te lang in het gootsteenkastje hadden gelegen, kwam van zijn vader. Verder had hij van de man de koppigheid die door roeien en ruiten ging, tegen beter weten in. De verbeten trek rond de mond die zijn vader had ontbrak. Maar die zat er aan te komen.
‘Kom, we gaan weer zitten,’ zei Leon toen zijn vader eindelijk de grendel op de poort kon zetten. Hij had de man nadenkend naar de tweede fiets op de cour zien kijken.
*
Philip Antonissen kwam graag bij anderen op bezoek. Het verbaasde hem iedere keer weer hoe achter de gevels van de huizen die in een en hetzelfde dorp stonden, de levens zo konden verschillen. Ieder gezin deed alles op een andere wijze. O ja, de Vivo kwam aan de deur, of anders de rijdende winkel van de VéGé, ze bemoeiden zich allemaal met het bloemencorso en ze gingen allemaal naar de kerk en op zondag aten ze eierkoeken bij het ontbijt en ze hadden allemaal hetzelfde slepende Zundertse accent en toch was iedereen anders. Al die onuitgesproken regeltjes, die afwijkende dagritmes, die woordkeuzes, hij kon er geen genoeg van krijgen. Dat ze bij zijn vriend Jan-Willem een omelet een ‘koekei’ noemden, bijvoorbeeld, en dat daar na de kerk een halve liter slagroom werd opgeklopt voor op de koffie, die voor de kinderen in kleine aardewerken tonnetjes werd opgediend. Of dat ze bij Arjan op zondag altijd friet aten. Of dat ze bij André ’s middags warm aten en ’s avonds brood terwijl zijn eigen moeder ’s avond kookte. Of dat ze hier zo’n zeiltje op de tafel hadden liggen. Heel gewone dingen en toch zo bijzonder. Hij had er sport van gemaakt zich zo snel mogelijk aan te passen en op te gaan in het gezin waar hij was. Het scheelde natuurlijk al dat zijn klasgenoten hem graag mee naar huis namen, dat maakte het hem allemaal veel gemakkelijker.
Het beviel hem hier. Lekker warm, in de keuken, een moeder die warm naar hem glimlachte. Bij Leon thuis was hij nooit eerder binnen geweest, ook niet in de zes jaar dat die bij hem in de klas had gezeten. Hij kon zich Leon zelfs amper herinneren uit zijn lagere-schooltijd. Hij wist dat Leon Gommers, of het ’t Kwakske, zoals iedereen hem noemde, bestond. Het was de zoon van Kiske de Mug en elk schoolkind had wel eens treiterig zoemend achter dat iele mannetje aangefietst, gewoon omdat ieder schoolkind in Zundert dat deed, als onderdeel van de plaatselijke folklore en elke volwassene lachte hem achter zijn rug uit, zijn vader voorop. Dus Philip kende hem wel, hij kon zich alleen geen enkele gebeurtenis uit zijn kinderjaren herinneren waarin Leon Gommers een rol speelde. Een gezicht op de schoolfoto. Een jongen in verwassen kleren, die bij gym altijd aan de kant stond omdat hij er niks van kon. Op het schoolplein probeerde hij wel eens mee te doen, maar dat deed hij zo geforceerd dat niemand zin had hem erbij te hebben, zodat zijn pogingen ook weer ophielden. Leon Gommers leven leek wel het negatief van het zijne. Wie het goed doet in de gymzaal en in de klas is geliefd bij leraren en leerlingen tegelijk. Hij deed net of hij het niet doorhad dat er letterlijk en figuurlijk gevochten werd om de eer naast hem in de klas te mogen zitten, hij vond het gevlei en gesmeek wel grappig. En uiteindelijk raakte hij er aan gewend. Het was vermoeiender om er tegen te knokken, dan om zich er aan over te geven.
Veertien is oud genoeg om te begrijpen dat al die aandacht gepaard ging met onoprechtheid en berekening. Of om te begrijpen dat mensen hem verdachten van onoprechtheid en berekening. Vooral degenen met wie hij niets te schaften had. Hij zou nooit ontkennen dat zijn leven op school zo een stuk gemakkelijker was dan dat van Leon. En zo was zijn interesse gewekt in die vreemde jongen, altijd zwijgend aanwezig, altijd achteraan fietsend, op school altijd verzonken in een boek als hij de kans kreeg. In het zijn fietsgroepje naar Breda werd Leons aanwezigheid als gegeven aangenomen, maar verder besteedde niemand veel aandacht aan hem. Het werd gezien als hij met veel te grote wanten verscheen, of met een sjaal vol gevallen steken, maar gepraat werd er pas over als hij zijn rug gekeerd had en niets meer kon horen. Philip wachtte allang op een moment om een praatje aan te knopen. Maar het moest gebeuren als de anderen het niet zagen. Het was geen onverdeeld genoegen om de populairste jongen van de klas te zijn.
‘Pa!’ Al het ongeduld dat Leon opgebouwd had zat in deze schreeuw toen Cees Gommers de keukendeur opendeed en alle papieren van de jongens door de sterke tocht van tafel waaiden. Philip keek verbaasd naar Leon, die opgestaan was om alles weer bij elkaar te rapen, zo’n reactie had hij niet van hem verwacht. ‘Kijk dan toch uit, straks moet ik een vuil huiswerkschrift inleveren. Zie je niet dat ik hier met Philip Antonissen zit?’ Leon keek hem met een blik van verstandhouding aan waardoor hij de klap niet zag aankomen. Philip zag het wel gebeuren. Kiske de Mug maakte een paar rare danspassen door de keuken en haalde uit naar zijn zoon. Het was een rare machteloze klap, het leek meer alsof hij zijn zoon door zijn haar aaide. Een klap die aankomt heeft een heel ander effect. Leon schoof zijn stoel met een scheurend geluid naar achteren en rende naar boven. Hij gooide de deur naar de gang met een klap dicht, zijn voeten stampten op de trap.
Het bleef stil, terwijl Cees Gommers hijgend, en met een rood hoofd, naast de tafel bleef staan. Philip keek gegeneerd naar de vloer van de keuken. Er zat een wiskundig patroon in de tegels waardoor het leek alsof de afgebeeld kubussen soms naar links, dan weer naar rechts leken te wijzen. Er was een woord voor, maar hij kon er niet opkomen, niet gezichtsbedrog, maar dat andere woord, een Frans woord. Leon had het vast geweten. Het liefst was hij hem achternagelopen, maar hij kende de weg niet in dit huis. En het zou ook heel gek zijn. De Mug bleef staan, alsof hij het even niet meer wist. Philip durfde zich niet verroeren en bleef naar het hypnotiserende patroon op de tegelvloer kijken. Iets met trompet, of zo. Leon bleek een aardige jongen en slimmer dan hij dacht. Nog voor ze bij Rijsbergen waren, halverwege de fietstocht naar huis, had hij er al spijt van dat hij hem niet eerder had aangesproken. Ze hadden allebei interesse in auto’s, ze moesten om dezelfde gekke dingen lachen en bleken allebei gefascineerd door Hoeve Het Laag, waarvan de naam met donkere dakpannen in het rode dak was uitgebeeld.
‘Waar is Leon?’ zei een vrouwenstem opeens, schuin achter hem. Zowel Kikske als hij keken opzij, naar Leons moeder. Ze had een droevige blik in haar ogen.
‘Ik moet naar huis,’ zei Philip, zonder verdere uitleg. Hij wurmde zich vanachter de tafel, er zorg voor dragend dat hij zo ver mogelijk uit de buurt van Leons vader bleef en werkte zich in zijn jas. ‘Bedankt voor de gastvrijheid,’ zei hij, tegen niemand in het bijzonder.
Philip fietste het stuk van de Molenstraat naar zijn huis in de Prinsenstraat in anderhalve. Een nieuw record.
Een half uur later begonnen de sneeuwstormen die bij veel mensen de herinnering aan de verschrikkelijke winter van 1947 terugbracht (behalve bij Cees Gommers, die dacht er nog elke dag aan). Het was 16 november 1962 en godzijdank wist niemand in Zundert – of de rest van Nederland –wat hen de komende maanden te wachten stond.