'Als er in de eerste akte van een toneelstuk een geweer aan de wand hangt, dan moet dit afgegaan zijn voor het doek valt.' Deze mening van de Russische negentiende-eeuwse schrijver Anton Tsjechov lijkt nogal eigenaardig. Er wordt namelijk in De Kersentuin, De Meeuw en geen enkel ander toneelstuk van Tsjechov geschoten. Hij bedoelde het dan ook niet zo letterlijk. Neem je de moeite een verhaal of toneelstuk te schrijven, dan is het zonde om papier, acteurs en decorploegen te verspillen aan overbodige informatie. Alles wat je leest, ziet of hoort moet betekenis hebben, wilde hij zeggen. In Nederland werd deze opvatting verwoord door W.F. Hermans die vond dat er in een boek geen mus van het dak mocht vallen zonder reden. Daarmee wordt de kunstmatige wereld zoals we die zien op toneel, in boeken, en tegenwoordig in films, overzichtelijk gemaakt.
Overal hangt 'Het geweer van Tsjechov'. Met een luide knal gaat het af in Het grote verlangen van Marcel Möring, als we ontdekken dat hoofdpersoon Sam het auto-ongeluk overleefde waarbij zijn ouders omkwamen. In de film Professione: Reporter van Antonioni vindt Jack Nicholson een notitieboekje dat hem een nieuw leven geeft en dat hem uiteindelijk ook fataal wordt.
Zo subtiel als in deze werken is 'Het geweer' meestal niet verstopt. Een doorsneeavond van een commerciële zender bevat doorgaans een film. Meestal een tv- of B-film waarin acteurs uit soaps als Melrose Place een kansje krijgen. Broeierig bedoelde thrillers en spannend opgezette whodunnits, met meestal een onverwachte draai aan het einde. Een stereotiepe wereld waarin iedereen fotomodel, advocaat of kunstenaar is en in een loft woont. Waarin de minder succesvollen een veel dierlijker bestaan leiden. En waarin altijd een onschuldige naïef type in een maalstroom van verwarrende gebeurtenissen wordt gesleept waarin niemand blijkt te zijn wie die voorgeeft te zijn. Kijk een paar maanden lang naar de 'lekker spannende' Veronica zondagavondfilm en je raakt erin getraind 'Het geweer van Tsjechov' te vinden. Soms is het kinderlijk eenvoudig: als in de openingsscène de sympathiek held (type: rugbyspeler dat 's avonds gedichten schrijft) met een nietpistool antennekabels vastmaakt aan de schoorsteen, dan kun je uittellen dat hij daarmee in de afsluitende geweldsorgie op het dak de schurk zal uitschakelen. Iets subtieler gaat het eraan toe in de film The Sixth Sense, waarvan vooral de onverwachte draai aan het einde wordt geprezen. Met dank aan de recensent, want ik zat vanaf het eerste moment op 'Het geweer van Tsjechov' te wachten waar ik inderdaad na een half uur op werd gewezen, waarna de lol van er een beetje af was. Ik zal het 'onverwachte einde' niet verraden, daarvoor draait de film nog te kort, maar let om te oefenen op Bruce Willis' overhemd. Meer zeg ik er niet over.
We houden van toneel, literatuur en film waarin we al lezend en kijkend op het verkeerde been gezet worden, om bij een onverwacht slot terecht te komen dat alles bevredigend afsluit. We houden van de aanwijzingen in de afgeronde wereld en het idee dat we slimmer zijn dan de personages in het verhaal. We blijven altijd de kinderen die genoten van het verhaaltje-voor-het-slapengaan. Want hoe spannend het ook was, het was altijd beter te bevatten en beter te begrijpen dan de echte wereld waarin dingen gebeuren omdat ze gebeuren, zonder zin en zonder reden.

(In Metro op 1-2-2000)